Chega o Antroido e, quen máis quen menos, prepara as súas filloas e orellas de frade para obsequiar o padal nestas festas. Outros, penso que cada día máis, xa non se molestan e van á confeitería a mercalas.

Aínda queda quen, postas as mans á masa, prepara un vello doce tipicamente galego, como son as follas de limón. Desaparecidas nas cidades e case desaparecidas no medio rural, para moitos as follas de limón non son, xa, máis ca unha doce lembranza.
Entre eles andaba meu pai. Cando por Antroido nos xuntábamos fillos e mai para facer os postres típicos da época, meu pai sempre lembraba as follas de limón que facían Carmen das Tanas e Xulia dos Pinos na casa de meu avó. “Aquelas si que sabían ben”, dicía.
Pero por unhas ou por outras, nunca fun a Os Pinos a pedirlle a Xulia a receita, ata o día que foi demasiado tarde. Meu pai lembraba que se trataba dunha masa ou crema na que se mollaban as follas para despois fritilas e, unha vez fora da tixola, botarlles azucre. Sinxelo.
Co paso do tempo coñecín o segredo. O mestre Álvaro Cunqueiro fala das follas de limón nun dos seus libros, e ofrece unha sinxela receita. Non se trata máis que dun amoado semellante ao dos freixós (filloas): fariña, ovos batidos e leite, cunhas areas de sal para reforzar o sabor. O amoado debe ser algo máis espeso que o dos freixós. As follas de limoeiro, frescas, métense neste amoado e inmediatamente van á tixola, con abundante aceite ben quente. Unha vez fritas bótaselles azucre e cómense sen esperar moito, que co paso do tempo van perdendo cualidades.
Quen proba as follas por primeira vez namorase deste postre exquisito e totalmente galego, por eso non perdo ocasión de fomentar o seu consumo entre amigos e estraños.
As follas de limón teñen que vir de lonxe na tradición galega. Repasando un vello libro do século XV, escrito polo italiano Martino da Como “Cocinero por un tiempo del Monseñor Camarlengo y Patriarca de Aquileia”, atopo unha receita semellante, anque feita con follas dunha árbore sempre presente en Galicia: o loureiro.
Non se estrañen por atopar tan lonxe unha receita na que o único que cambia e un dos ingredientes, xa que o caso se repite. En Murcia séguense a cociñar os paparajotes que son exactamente as follas de limón galegas, pero no outro extremo de España.
Nun xornal coruñés de 1906 publicase, nos días anteriores ó martes de Antroido o seguinte anuncio, que proba a antigüidade da receita en Galicia:
FLORES Y OREJAS Y HOJAS DE LIMÓN, de la acreditada confitería del Castellano, se venden en la calle de Bailén, núm 4-3º. Se admiten encargos.”

Esta semana comín en Santiago un kebab supostamente turco, nun novo restaurante con especialidades deste país que abriu na capital de Galicia. Era un donner kebab, unha sucesión de bistés de cordeiro que se montan nun gran espeto e que se asan, verticalmente, nun aparello eléctrico construído para este uso.

Lamento non coñecer Turquía nin os usos e costumes tradicionais relacionados con este prato, xa que imaxino que antes de asar a carne nun aparello eléctrico o farían con brasas, cousa que me parece abondo complicada, xa que o espeto non deixa de dar voltas. O cociñeiro corta finas lascas da parte exterior da enorme masa de carne que está no asador e o resto segue asándose.

Agora empregan uns aparellos eléctricos que permiten sacar lascas moi finas e sempre iguais, que antes o corte facíase a coitelo. A carne así cortada ponse derriba dun pan turco, pan de pita, no que tamén vai ensalada (leituga, tomate, cogombro) e un prebe feito principalmente de iogur. Péchase o pan e listo o kebab, que semella un bocadillo.

En Santiago servíronme a carne en prato, derriba dunha montaña de patacas fritidas e espolvoreadas de pemento doce (mágoa que eran patacas conxeladas como as de calquera establecemento de comida rápida) e a ensalada. Aceptable para unha comida rápida, pero non de tirar foguetes.

Xa dixen que non coñezo Turquía. Así que non me queda máis consolo que o kebab que serven no madrileño Ebla, un pequeno bar con especialidades orientais emprazado na rúa Martín de los Heros, fronte con fronte cos cines Renoir e moi próximo ós Alphaville.

Mentres vivín en Madrid, e foron moitos anos, fun habitual destes cines e, ó mesmo tempo, do Ebla. Co bar aberto ou pechado, a calquera hora do día ou da noite que eu pasara por esa parte da rúa Martín de los Heros, sempre me paraba uns momentos na beirarrúa para disfrutar dos marabillosos aromas que saían do Ebla.

Despois, se era momento, entraba a comer o meu kebab. Agora, cando vou a Madrid, se podo tamén fago a visita. Esta semana comín kebab en Santiago, pero o restaurante, que se chama Istambul, non ulía coma o Ebla. Mágoa.

Leo nun xornal a nova de que na cidade rumana de Brasov meteron no corpo cinco toneladas de viño tinto fervido, que debe ser aproximadamente 5.000 litros de viño ou, o que é o mesmo, máis de 6.600 botellas de tres cuartos. O viño bebeuse quente e aromatizado con herbas aromáticas, pementa e canela, segundo é a tradición rumana, segundo indica o xornal.

Nada novo. O consumo de viño quente en Galicia ven de lonxe: mesturase viño tinto con azucre e canela e quéntase, operación que antes se facía nunha cazola e hoxe no microondas. Esta bebida, ben saborosa, quenta o corpo de maneira instantánea, polo que nas noites frías de inverno sempre foi un eficaz sistema de calefacción.
Nalgunhas zonas de Galicia, no mesmo viño mígase pan de rrigo ou millo, co que se obteñen as sopas de cabalo canso ou de burro canso, que as dúas dneominacións se empregan. Noutras partes da nosa terra as sopas de cabalo canso non son máis que pan mollado en viño, que eran o aperitivo habitual de meu avó quen, unha vez sentado á mesa servíase un vaso de viño no que mollaba un anaco de pan que comía de inmediato.
Dicía que o viño quente con azucre, con engadido de canela se gusta, era unha eficaz sistema de calefacción interna, pero non tanto coma o chocolate en viño, que probei en Mondoñedo cando estudaba alí o bacharelato, na década dos setenta. Cócese o chocolate nunha mestura de leite e viño tinto, e por derriba engádese unha cullerada de manteiga de vaca e azucre no caso de que o chocolate non o leve. O resultado é moi saboroso, pero resulta unha verdadeira bomba térmica, ideal para pasar a ola de frío polar.

Sabe que lamprea” di meu pai cando na mesa atopa algo do seu gusto.

Semella que os galegos levamos no fondo do subconsciente un peixe que nos visita nunha curta tempada durante a que o facemos rei do río.
O consumo de lamprea ven de vello, como as receitas que empregamos para cociñala. Anque xa os emperadores romanos devecían por ela, poucas referencias hai sobre as maneiras de cociñala anteriores ó século XV. Dende entón poucos son os receitarios nos que non aparece.
A finais do século XV, Martino da Como, cociñeiro por un tempo do reverendísimo Monseñor Camarlengo y Patriarca de Aquileia, publica o seu Libro de Arte Culinaria.
Indica que a lamprea cocíñase con media noz moscada na boca e en cada un dos buratos da cabeza un cravo. Colócase o peixe na cazola formando unha rosca e ponse aceite, agraz, viño branco e o seu sangue.
Unha segunda receita de Martino consiste en espeta-la lamprea e asala derriba do lume, recollendo os líquidos para preparar o prebe.
Uns anos despois, en 1525, publícase o Libro de Guisados, Manjares y Potajes intitulado Libro de Cocina, que o seu autor, Ruperto de Nola, dedica ó serenísimo rey Don Fernando de Nápoles, do que se presenta como cociñeiro maior.
Nola ofrece unha soa receita, lamprea en pan. Pode que a primeira cita da empanada de lamprea: antes de poñe-lo peixe no pan, sazónase con pementa, noz moscada, cravo, vinagre, viño tinto, o sangue do animal e pan torrado. O mesmo pan torrado que hoxe acompaña á nosa lamprea guisada.
Chegamos ó século XVII e atopamos o Arte de Cocina, pastelería, vizcochería y conservería do que é autor Francisco Martínez Montiño, cocinero mayor del rey nuestro Señor. A obra foi publicada en Madrid en 1623, pero existen sospeitas sobre o posible orixe galego de Montiño.
O autor de Arte de Cocina di: “ya se sabe que la lamprea en cazuela, o empanada, es lo mejor“. Así que nos ofrece a maneira de cociñala en cazola e empanada, acompañada de cebola, aceite, viño, vinagre e especias. Tamén inclúe a lamprea asada, receita igual que a de Martino da Como, indicando que para o prebe, ademais dos zumes que solte o peixe mentres se asa, emprégase zume de limón ou laranxa.
Máis o certamente interesante do libro de Montiño é a receita da lamprea en cecina, é dicir, curada, como aínda se adoita preparar en Arbo.
Para esta especialidade debe remollarse o peixe e servilo cunha salsa feita de cebola frita, sazonada con especias, vinagre e viño tinto e ligado con fariña. Sérvese sobre rebandas de pan torrado.
No século XIX publicase un texto fundamental na historia da cociña en España, o Nuevo Arte de Cocina do que é autor Juan de Altamiras.
Da lamprea di Altamiras que é un peixe semellante á anguía, pero “tiene diez o doce, ahujeros debaxo de la cabeza“. Indica que debe cociñarse con allos fritos, pementa, azafrán, cravo, canela, perexil e o seu propio sangue.
No remate do século XIX sae do prelo outro clásico El Practicón. Tratado completo de cocina al alcance de todos y aprovechamiento de sobras do que é autor un bo coñecedor de Galicia: Angel Muro.
Durante anos Muro visita frecuentemente Vigo e veranea en Bouzas, onde fina en 1897 dun cólico miserere, nome que recibían entón a apendicite e outras doenzas semellantes.
Muro foi o primeiro divulgador dalgúns pratos da cociña galega, especialmente do sur de Pontevedra. Pero no Practicón so atopamos unha pequena referencia á lamprea.
Di que se trata dun peixe semellante á anguía e que, polo tanto, se prepara das mesmas maneiras, é dicir, frita ou á tártara. Aclaremos que por entón á tártara significaba pasado por pan relado, asado á grella e servido con salsa tártara.
Tamén di que “guisada en trozos pequeños, en pepitoria, con muchas setas, resulta uno de los manjares más selectos de la alta cocina”. Pero non da máis detalles sobre a receita.
A comezos do século XX contamos con dous autores verdadeiramente interesados na cociña galega: Manuel María Puga y Parga, Picadillo, e Emilia Pardo Bazán.
Puga y Parga publica en 1905 La cocina práctica, máis coñecido polo alcume do seu autor, Picadillo, cun total de oito receitas de lamprea: tres guisadas, unha en cazola, outra estufada, en escabeche, curada e en conserva.
Pouco despois a Marquesa de Pardo Bazán publica La cocina española antigua, con dúas receitas de lamprea: “en su sangre” e “con especias”.
Hoxe as receitas da lamprea están en todo receitario galego.
Co paso do tempo Galicia convirtiuse no lugar de referencia de Europa enteira en asuntos de lamprea. E Arbo, na pontevedresa ribeira do Miño, na súa capital.
E como tódolos anos, en Arbo á lamprea fanlle festa para lembrarlle que non pode faltar á cita do próximo ano. ¿Para qué, senón, serviría o cuco?, escribiu Alfredo Conde.

Debeu ser hai dous anos cando, na miña colaboración na Radio Galega, falaba coa responsable dos fogóns do Verruga, de Lugo, sobre as xornadas que cada mes de xaneiro dedica este restaurante ós callos. Falamos entón dos callos con tortilla, que un ano máis nos ofrecen, xunto con outras variedades, nesta segunda quincena do mes, segundo vexo nun anuncio publicado en El Progreso.

Algún tempo despois daquela conversa escribín no meu libro “Caldeirada para dous (mortos)” que “A última novidade nos fogóns galegos son os callos con tortilla, que dende hai algúns anos veñen ofrecendo no restaurante lugués Verruga. A proposta dun cliente, que os comera desa maneira nunha vila non identificada, levou ós responsables do restaurante a incorporalos á carta das xornadas que tódolos anos realizan sobre este produto”.
Pasaran algunhas semanas dende a publicación do libro cando, nunha mensaxe electrónica de agradecemento por terllo remitido, desvelábame a incógnita o tamén galego e escritor gastronómico Cristino Álvarez, que asina os seus artigos como Caius Apicius, en lembranza do mítico Apicius romano que nos legou un receitario coas fórmulas da cociña imperial. Ollo, que o Caius foi un engadido do xornalista galego, buscando un nome romano que lle permitira conservar no pseudónimo as iniciais do seu nome real: C.A.
O caso é que me comunica C.A. que os tales callos con tortilla son a especialidade dun restaurante de barrio madrileño, Las Batuecas, situado na zona de Cuatro Caminos, onde posiblemente os coñecera o cliente do Verruga.
No restaurante lugués cociñan unha tortilla de pataca coa que cobren o fondo dunha tarteira. Cóbrese a tortilla cos callos, á madrileña, sen garavanzos, e lévase a cazola ó calor da prancha un tempiño antes de servir, que así a tortilla colle o sabor do prebe dos callos.
De seguido para a mesa… e que aproveite.

Comentaba hai uns días sobre a exquisita calidade das navallas (coquinas) que se recollen na zona de Viveiro, Vicedo e Barqueiro, e das moitas que comín na nenez e adolescencia no almorzo do sábados en Ferreira do Valadouro. Escribo almorzo porque no Valadouro este é o nome que se da á comida do mediodía e non ó desaúno, como en boa parte de Galicia.

Esta semana tiven oportunidade de visitar a Estaca de Bares, precisamente o día que o mar de fondo causou abondos problemas en tantos portos galegos. Dende o semáforo de Bares o espectáculo da ría do Barqueiro e da illa Coelleira, azoutadas por olas xigantescas era marabilloso. E digo olas xigantescas porque o seu tamaño supera con moito a altura dun mercante que se atopaba fondeado no medio da ría, supoño que ó abrigo do temporal. Afortunadamente para o barco e os seus tripulantes as olas non chegaban onde se atopaban.
No antigo semáforo hai agora instalado un hoteliño e restaurante dende logo pintorescos e que, ó parecer, está tendo moito éxito, cousa que non é de estrañar dado o lugar onde se atopan e as belezas que ó visitante ofrecen as Rías Altas e a Mariña de Lugo.
Comentounos o responsable do hotel que recibiran reservas ata de Finlandia.
Anque o restaurante estaba pechado, tiven curiosidade por ver a carta e o que nela ofrecen, con algúns pratos propios da zona, entre os que se atopan as mencionadas navallas. O malo é o prezo, derivado da escaseza deste marisco: no Semáforo de Bares a ración de navallas, de 300 gramos, custa 22 euros, pero se están ben cociñadas tamén pode un darse un capricho de cando en vez.

Falaba hai uns días da edición deste ano do Premio Nacional de Periodismo Gastronómico Álvaro Cunqueiro, que se fallo en Lalín este mes de xaneiro. O mesmo día deuse a coñecer a lista dos premios ó labor de toda unha vida, que recoñece o traballo de catro cociñeiras galegas, un de cada provincia.

A premiada por Lugo é este ano Salomé Gómez Fernández, cociñeira e propietaria, xunto co seu marido, do Mesón do Poeta, de Burela. Tanto Salomé coma o seu home proceden do Valadouro, e máis concretamente da parroquia de Vilacampa. Moito me gustará ver por segundo ano consecutivo a unha persoa do Valadouro subir a recoller un premio na Gala da Gastronomía, e que o vexa Galicia enteira a través da televisión autonómica.
Semella que A Mariña de Lugo está de moda en Lalín, xa que si este ano haberá dous premios para outros tantos mariñaos (Salomé e o escritor e médico de Viveiro Fausto Galdo, como autor do mellor libro de gastronomía), o ano pasado tamén dous da Mariña recollemos senllos premios. En 2004 o premio ó labor de toda unha vida correspondeu á propietaria do restaurante A Voltiña, de Mondoñedo, e eu mesmo recollín o premio ó mellor libro de gastronomía galega.
Agardo que Álvaro Cunqueiro, dende a cociña do Ceo, estea disfrutando dos méritos mariñaos, el que en 1969 foi o primeiro pregoeiro da festa.

Despois de moitos anos volvín comer chanfainas. Sempre me gustaron sen curar, fritidas e acompañadas de patacas, pero as que comín desta volta foron cocidas, que xa estaban algo curadas de máis e non servían para fritir.

De neno na miña casa matábanse un ou dos cochos e miña mai facía as chanfainas, grandes e gordas, cos pulmóns do bicho e outras carnes e, paréceme, mesturando algo de zorza dos chourizos. Afumábanse con loureiro e comíanse frescas, fritas principalmente.
Agora resulta que un carniceiro de Mondoñedo as leva os sábados ó mercado de Ferreira do Valadouro, onde foron mercadas as que eu comín. Este mesmo carniceiro leva tamén roxós de tripa, que eu comía con gusto nunha das tabernas con máis personalidade de Ferreira, Os Lobos, pechada hai uns anos. O exemplo deste mindoniense, que emprega como marca comercial unha que lle había gustar a Cunqueiro, Fontevella, debería estenderse máis para evitar perder esas exquisiteces que estamos a perder.
As chanfainas que comín cocidas estaban certamente moi ben feitas. Prometo volver sobre o tema cando as compre frescas e as poida comer fritidas, acompañadas duns cachelos.

Uno de los recuerdos más vívidos de mi niñez son las navajas con las que mi madre comenzaba la comida de una buena parte de los sábados. El mercado de Ferreira do Valadouro vivía tiempos mejores que los actuales, y eran muchas las pescantinas, de Foz y Burela principalmente, que cada sábado llevaban el pescado a la villa.

También llegaba pescado de Viveiro, destacando por encima de todo las exquisitas navajas, que por entonces o no tenían el aprecio de hoy o se cogían en grandes cantidades, ya que el precio era muy asequible la cualquier bolsillo.

Tenemos que aclarar que en la zona de Viveiro y Vicedo, y por extensión en la mayor parte de la Mariña de Lugo, se llama navaja al molusco bivalvo que en otras zonas del país lleva el nombre de cadelucha, y en castellano se denomina coquina. Y lo que en la mayor parte de Galicia se conoce como navajas, en la Mariña son longueiróns o longueirolos y aguillolos cuando nos aproximamos a Asturias.

Como decía, las navajas que de Viveiro llegaban a Ferreira tenían precios muy asequibles, por lo que cualquiera podía hacer fiesta. Tradicionalmente se comían con arroz, pero mi madre era experta en cocinarlas al lambe-lambe: se fríe cebolla bien picada en buen aceite y se incorporan un ramo de perejil y las navajas bien lavadas. Cuando están abiertas se pone algo de pimentón picante, se remueve y a la mesa, sin olvidar un buen pan para mojar en la salsa. Maravilloso como también maravillosas son las navajas crudas, siempre que tengamos garantía de su depuración.

La receta no es nueva. Ya el compostelano Manuel María Puga y Parga la recoge en el Picadillo, una de las biblias gastronómicas de los gallegos. El señor de Anzobre aplica la receta la unas almejas y castellaniza el nombre, por lo que le salen almejas lame-lame. En lo sustancial la receta no varía en nada, pero el resultado no es el mismo, y las almejas resultan mucho menos apropiadas para esta preparación que las navajas.

Ahora que comenzó la temporada de recogida de este marisco es buen momento para probar la ancestral receta. Hoy ya no hay navajas en el mercado de los sábados de Ferreira, y los precios andan por las nubes, pero todos podemos darnos un capricho de vez en cuando. Hagánme caso a mí o al orensano Modesto Fernández “Camilo de Cela”, que en 1897 escribía, en el prólogo a la Agenda de cocina para 1897 de Angel Muro: “¡Ah! Cuando recuerda la memoria el regocijo que producen en el cuerpo humano las navajas al lamelame de Viveiro…?

Semella que pouco se escribe en Galicia sobre gastronomía. Escribía antonte sobre o fallo dos premios de xornalismo gastronómico de Lalín para este ano e o mesmo día pola tarde xa se coñecín os gañadores.

Das once edicións que van o premio gordo, é dicir, o de máis dotación económica, so en tres ocasión recaeu en artigos publicados en publicacións galegas. Foron os afortunados, por orde cronolóxico, Ramón Baltar, Xosé Martínez Couselo e Fernando Ónega. Os medios en que publicaron foron, pola mesma orde, Andares Gozosos, El Correo Gallego e El Progreso.
Este ano, unha vez máis o premio marcha fóra de Galicia, cara Asturias, anque o premiado sexa galego pero residindo e traballando na comunidade veciña hai catro décadas.
Peor aínda está o panorama en materia de radio e televisión, xa que a radio e televisión autonómicas galegas copan tódolos premios, excepto o de hai dous anos, que caeu en Canal Cocina, anque a premiada sexa filla do autor dalgúns dos mellores libros sobre a gastronomía galega, o tamén galego, Jorge Víctor Sueiro. Tamén houbo un premio para Radio Nacional de España.
Moito mellor está a categoría de libros e publicacións sobre gastronomía, na que catro dos cinco premios concedidos foron para obras de galegos publicadas en Galicia. Un dos gañadores deste ano na categoría de libros, Fausto Galdo, será a primeira persoa que recibe dúas veces o premio, que xa gañara na sexta edición coa sección que publica en El Ideal Gallego.


© 2007 Colineta | Curved 3-Columnas por Felix Ker & JustSkins.| Traducido por Trazos Web & Arquitectura